خطای راهبردی در شناخت و آموزش کارآفرینی؛ نقد و ارزیابی دیدگاه‌های حسام زند حسامی و تیمور رحمانی

در حوزه آموزش کارآفرینی، برخی افراد، از جمله حسام زندحسامی (۱۴۰۰) (عضو هیئت علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه علوم و تحقیقات) و تیمور رحمانی (۱۴۰۳) (عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران)، در اظهارنظرهای رسانه‌ای خود، به‌صراحت یا به‌طور ضمنی، این دیدگاه را مطرح کرده‌اند که «کارآفرینی قابل آموزش نیست» و مسائلی را مطرح کرده‌اند که در صورت واکاوی‌نشدن دقیق و علمی، می‌توانند به شکل‌گیری ابهام‌های مفهومی درباره ماهیت رشته کارآفرینی، قلمرو علمی آن و به‌ویژه جایگاه آموزش در این حوزه منجر شوند.

به گزارش پایگاه خبری موفقیت شناسی، دکتر محمدعلی نژادیان، مدرس دانشگاه جامع علمی‌کاربردی و مدیرمسئول پایگاه خبری کارآفرینی پرس، در یادداشتی تحلیلی به بررسی، نقد و ارزیابی دیدگاه‌های حسام زندحسامی (۱۴۰۰) و تیمور رحمانی (۱۴۰۳) پرداخته است. در ادامه، این یادداشت را می‌خوانید.

 در این نوشته، دیدگاه‌ها و اظهارات هر دو مدرس دانشگاه (حسام زندحسامی و تیمور رحمانی )، به‌عنوان نمونه‌هایی از یک رویکرد فکری در بخشی از بدنه دانشگاهی کشور، از منظر علمی و نظری تحلیل و نقد می‌شود. شایان ذکر است که ظهور رشته‌های جدید، ذاتاً چنین مناقشه‌ها و اختلاف‌نظرهایی را در پی دارد و همین بحث و بررسی‌ها، خود به‌صورت تکوینی باعث پیشرفت و بلوغ رشته‌های جدید می‌شود. در این راستا، حسام زندحسامی (۱۴۰۰) که در مقطعی کوتاه مسئولیت مدیریت گروه کشوری کارآفرینی دانشگاه آزاد اسلامی را بر عهده داشت، در مصاحبه‌ای با عنوان «تشکیل تیم کشوری کارآفرینی برای تغییر سرفصل‌های دروس این رشته در دانشگاه آزاد اسلامی» که در وب‌سایت روزنامه فرهیختگان منتشر شده، نکاتی را مطرح کرده است که از منظر مبانی آموزش کارآفرینی، نیازمند کالبدشکافی و نقد علمی است.

نگاه تک بعدی به رشته کارآفرینی: زندحسامی (1400) در مصاحبه با فرهیختگان عنوان می‌کند که «کارآفرینی را نمی‌توان آموزش داد، بلکه می‌توان مفاهیم کارآفرینی را به دانشجویان منتقل کرد که این دانشجویان پس از درک و کسب این مفاهیم به کارشناس در این عرصه تبدیل بشوند و به کمک یک کارآفرین بیایند. دانشجویان این رشته علومی همچون منابع انسانی در کارآفرینی، سرمایه‌گذاری و غیره را در مقاطع فوق‌لیسانس و دکتری می‌گذرانند که وقتی در کنار یک کارآفرین قرار می‌گیرند، می‌توانند او را همراهی کنند.»

نقد و بررسی 1: نخستین نقد به دیدگاه حسام زندحسامی، عدم توجه وی به تمامی ابعاد و ساحت‌های آموزش کارآفرینی است. گاراوان و اوسينيد[1] (1994) بر اين باورند كه سه محور اصـلی در فعاليـت آموزشـی كارآفرينان عبارتند از: دانش، مهارت‌ها و نگرش‌ها. در بيشتر آموز‌ش‌های رسـمی كارآفرينی به‌طور همه جانبه و تحليلی به موضوع «دانش» پرداخته مـی‌شـود ولـی چالش اصلی اين است كه «مهارت‌هـا» به‌صورت كلی و ناكافی مورد توجـه قـرار می‌گيرد و موضوع «نگرش‌ها» نيز اغلـب ناديـده گرفتـه مـی‌شـود (مقیمی و احمدپور داریانی، 1387، ص. 221). در واقع، زندحسامی با تمرکز صرف بر جنبه‌ عملی، از این الگوی سه‌گانه‌ غفلت کرده است.

نقد و بررسی 2: همچنین، پژوهشگران و سازمان‌های بسیاری از سراسر جهان اذعان دارند که کارآفرینی قابل آموزش است (از جمله مانیو و همکاران، ۱۳۸۸؛ اتزکویتز[2]، ۲۰۰۳؛ استرامپه و رامبه[3]، ۲۰۲۴؛ سوگونا و همکاران[4]، ۲۰۲۴؛ فایول و همکاران[5]، ۲۰۰۶، ص. ۷۰۲؛ کمیسیون اروپا[6]، ۲۰۱۴، ۲۰۱۵؛ لو و همکاران[7]، ۲۰۲۱؛ تیتل و ترزیدیس[8]، ۲۰۲۰؛ سویتاریس و همکاران[9]، ۲۰۰۷؛ وانِوِن‌هوون[10]، ۲۰۱۳؛ هوانگ و همکاران[11]، ۲۰۲۵؛ هونگ و همکاران[12]، ۲۰۲۰؛ یی و کانگ[13]، ۲۰۲۵).

نقد و بررسی 3: تک بعدی نگاه کردن به رشته کارآفرینی و تقلیل دادن جایگاه دانش‌آموختگان آن به یک «کارشناس برای همراهی یک کارآفرین»، نشان‌دهنده نگاهی محدود به خروجی‌های این رشته و نادیده گرفتن ظرفیت‌های راهبردی آن در خلق ارزش است. از کارکردهای آموزش کارآفرینی در دانشگاه این است که دانش‌آموخته این رشته می‌تواند در صورت علاقه‌مندی به تدریس، مشاوره، منتورینگ و کوچینگ در این حوزه بپردازد. اما، این موارد، فقط تعدادی از کارکردها و خروجی‌های آموزش کارآفرینی در دانشگاه است. موارد دیگری مانند، تربیت پژوهشگر و عضو هیئت علمی  تخصصی کارآفرینی، ایجاد بینش، نگرش، تفکر و رفتار کارآفرینانه‌، تسهیل ایجاد کارآفرینی در عمل و رهبری کارآفرینانه‌ نیز از نتایج چنین آموزشی در دانشگاه است. البته، اینکه دانشگاهی توانایی و قدرت ایجاد چنین نتایجی را داشته باشد یا نه بحث دیگری است. افرادی که معتقدند کارآفرینی قابل آموزش نیست، در واقع به‌صورت ضمنی به «ذاتی بودن» این پدیده باور دارند؛ در حالی که پژوهش‌های متعدد، فرضیه ژنتیکی یا ذاتی بودن صرف را رد کرده‌اند. در واقع، دیدگاه زندحسامی نوعی «جبرگرایی کارآفرینانه‌» را القا می‌کند که با فلسفه وجودی دانشکده‌های کارآفرینی و رشته تحصیلی کارآفرینی در جهان در تضاد است (اکوراتکو[14]، ۲۰۰۵؛ برنات[15]، ۲۰۲۲؛ برینجر و آیرلند[16]، ۱۴۰۰، ص. ۶۷؛ بوتیلیه و اوزونی‌دیس[17]، ۲۰۱۶؛ کالج بابسون[18]، بی‌تا؛ نیکولائو و شین[19]، ۲۰۰۹).

دوگانگی کاذب میان نظریه و عمل: فرهیختگان در ادامه نوشته است که «حسام زندحسامی چالش‌های دانشجویان رشته کارآفرینی را حضور استادانی دانست که کارآفرینی را درک نکرده‌اند و در ادامه بیان می‌کند: در عرصه آموزش کارآفرینی، کسانی مثل ما حضور دارند که نسل اول آموزش کارآفرینی در کشور به‌حساب می‌آیند که هیچ‌کدام کارآفرینی نخوانده‌اند بلکه در این عرصه کار کرده‌اند و حال با شکافی مواجه هستیم و آن این است که دانشجویانی که کارآفرینی خوانده و فارغ‌التحصیل شده‌اند، ما را فعال در این حوزه نمی‌دانند؛ چراکه درس این رشته را نخوانده‌ایم. از طرفی دیگر استادانی را از رشته‌های دولتی، بازرگانی و غیره داریم که کارشان صرفاً آموزش مبانی کارآفرینی بوده و خودشان در این عرصه کار نکرده‌اند و درک درستی از این کسب‌وکار ندارند؛ چراکه کارآفرینی ذاتاً درسی تئوری‌محور نیست و باید در عمل حس شود.»

نقد و بررسی 1: همان‌طور که پیش‌تر در مبحث «دوگانه دانش و عمل در کارآفرینی» تبیین شد، لزوماً تمامی استادان یک رشته نمی‌توانند کنشگران اجرایی آن حوزه باشند. تمرکز بر فعالیت‌های پژوهشی، فرایندی عمیق و زمان‌بر است که نقشی حیاتی در پیشرفت علمی و توسعه مرزهای دانش یک رشته ایفا می‌کند. نمونه بارز و عینی این موضوع، فعالیت‌های گسترده پژوهشی و تألیفی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران است که با تولید محتوای علمی و تربیت متخصصان، نقشی بی‌بدیل و پیشرو در توسعه و انطباق این رشته با زیست‌بوم ایران داشته است. در واقع، اعضای هیئت علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران، که برخی از آنان در یک یا چند مقطع تحصیلی در رشته مدیریت دولتی تحصیل کرده‌اند (از جمله دکتر محمدرضا زالی، دکتر علی داوری، دکتر کمال سخدری و دکتر قنبر محمدی الیاسی)، با فعالیت‌های علمی، پژوهشی، آموزشی و تألیفی خود، سهمی بنیادین و تعیین‌کننده در شکل‌گیری، تثبیت و توسعه حوزه علمی کارآفرینی در ایران داشته‌اند. این استادان در کنار دیگر اساتید این دانشکده، مخصوصاً دکتر محمود احمدپورداریانی، دکتر محمد عزیزی و دکتر کامبیز طالبی از جمله چهره‌های ماندگار و اثرگذار در معرفی، بومی‌سازی، نهادینه‌سازی و گسترش این حوزه علمی در ایران به‌شمار می‌روند.

نقد و بررسی 2: باید توجه داشت که هرچند اصول بنیادین کارآفرینی (نظیر تشخیص فرصت، ریسک‌پذیری و بسیج منابع) در سراسر جهان از منطق علمی تقریباً یکسانی پیروی می‌کنند، اما نحوه اجرای این اصول در ایران به‌دلیل شرایط اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، تفاوت‌های مبنایی با بسیاری از کشورها دارد. از این رو، فرایند «تطبیق با بستر» یک رشته، مأموریتی بسیار حساس، مهم، تخصصی و زمان‌بر است. نمود عملی این مأموریت را می‌توان در فعالیت‌های گسترده دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران مشاهده کرد؛ نهادی که از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی، نشریه علمی «توسعه کارآفرینی»، تأليف و ترجمه کتاب، برگزاری کنفرانس‌های ملی و بین‌المللی، میزبانی نشست‌های مشترک با کارآفرینان و سازمان‌ها و نیز عضویت فعال در نهادهای بین‌المللی کارآفرینی، توانسته است میان دانش جهانی و اقتضائات بومی کشور تعاملی پویا و کارآمد برقرار سازد. بنابراین، برخلاف تصور حسام زندحسامی، فعالیت‌های این دسته از اساتید دقیقاً همان حلقه‌ مفقوده‌ای است که دانشکده کارآفرینی را از سطحی نمایشی و «ترجمه‌محور صرف» عبور داده و به یک «نهاد مرجع، زمینه‌ساز، تأثیرگذار و تطبیق‌دهنده» تبدیل کرده است؛ نهادی که به دور از جنجال‌های رسانه‌ای و بدون هیچ ادعایی، با حفظ حرمت محیط علمی، میان دانش جهانی و واقعیت‌های عینی کسب‌وکار در ایران، پیوندی منطقی و راهبردی برقرار می‌سازد.

نقد و بررسی 3: علاوه بر این، طرح این موضوع در رسانه‌ها که اساتید کارآفرینی به‌دلیل پیشینه‌های تحصیلی متفاوت و فقدان تجربه عملی، صرفاً آموزش نظری می‌دهند، نوعی «تقلیل‌گرایی» در حق این رشته است. این رویکرد باعث ایجاد ابهامی کاذب در ذهن دانشجویان شده و مرزی غیرضروری میان «استاد مجرب در اجرا» و «استاد متخصص در نظریه» ترسیم می‌کند؛ در حالی که حضور این دو طیف در کنار یکدیگر، مکمل ساختار آموزشی یک حوزه‌ «میان‌رشته‌ای» است. نادیده گرفتن ماهیت چندبعدی کارآفرینی و تداوم چنین نگرش‌هایی (اصرار بر جدایی علم و دانش از تجربه اجرایی)، نه‌تنها ارزش آموزش‌های نظری را در نگاه دانشجو کم‌رنگ می‌کند، بلکه رشد و بلوغ علمی این رشته را با چالشی جدی مواجه می‌سازد. در واقع، می‌توان گفت یکی از دلایلی که حسام زندحسامی عنوان کرده است «دانشجویانی که کارآفرینی خوانده و فارغ‌التحصیل شده‌اند، ما را فعال در این حوزه نمی‌دانند؛ چراکه درس این رشته را نخوانده‌ایم» ناشی از همین طرز فکر و تفاوتی است که خود ایشان نسبت به افرادی که تجربه عملی کارآفرینی دارند و کسانی که این تجربه را ندارند و در حال تدریس آن هستند، قائل می‌شود. به‌عبارتی، هر دو دیدگاه از یک نوع استدلال مشابه نسبت به رشته کارآفرینی سرچشمه می‌گیرند. به بیان دیگر، در اینجا یک تناقض نهفته است؛ آنجا که حسام زندحسامی از عدم پذیرش تخصص خود توسط دانشجویان و فارغ‌التحصیلان کارآفرینی گلایه می‌کند، در واقع در حال درو کردن محصول همان طرز فکری است که خود ترویج می‌کند. وقتی معیار اعتبار یک مدرس حوزه میان‌رشته‌ای، صرفاً به «تجربه عملی صرف» یا «عنوان تحصیلی خاص» محدود شود، فضایی فرسایشی ساخته می‌شود که در آن مشروعیت  ساختار آموزشی زیر سؤال می‌رود و در آن هیچ‌کس در جایگاه درست خود دیده نمی‌شود.

نقد و بررسی 4: در متن منتشرشده مصاحبه، عبارت «درک درستی از این کسب‌وکار ندارند» به‌کار رفته است. با توجه به سیاق بحث، به‌نظر می‌رسد مقصود حسام زندحسامی از این عبارت، «درک درستی از این پدیده ندارند» بوده است.

تقلیل اهداف و رسالت آموزش کارآفرینی: فرهیختگان در ادامه نوشته است که «حسام زندحسامی، عضو هیئت ‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم‌وتحقیقات و مدیرگروه کشوری کارآفرینی دانشگاه آزاد اسلامی به‌عنوان استاد و کارشناس در این عرصه درخصوص بررسی روند فعالیت دانشگاه در تربیت و ورود دانشجویان رشته کارآفرینی به بازار کار می‌گوید: عملکرد دانشگاه‌ها را باید در دو سطح ترویجی و توانمندسازی سنجید. دانشگاه‌ها در امر ترویج فرهنگ کارآفرینی بسیار خوب عمل کرده‌اند، به این دلیل که اگر شرایط 15 یا 16 سال پیش را که فرهنگ و رشته کارآفرینی تازه در کشور جاری شده بود، با حال‌حاضر مقایسه کنیم، به این نتیجه خواهیم رسید که در شرایط کنونی مردم با واژه کارآفرینی آشنا شده‌اند و در این سال‌ها دانشگاه‌ها دانشجویان کارآفرین را تربیت کرده و ما شاهد کارآفرینی، ایجاد کسب‌وکار در کشور، آشنایی دانشجویان با مفاهیم و تئوری‌های کارآفرینی و غیره بوده‌ایم که دانشجویان فارغ‌التحصیل شده و برخی از این دانشجویان جذب بازار کار و اشتغال در این عرصه شده‌اند، به‌گونه‌ای که واژه کارآفرینی وایرال شد.  به گفته او، در این راستا وزارتخانه‌ها و نهادهایی همچون معاونت علمی‌وفناوری ریاست‌جمهوری، دانشگاه‌های آزاد اسلامی، تهران و علامه طباطبایی شروع به آموزش و تربیت دانشجویان و کارآفرینان در این عرصه کردند و دانشگاه توانست در این عرصه دیالوگ بسیاری ایجاد کند و در این زمینه هم موفق عمل کرده ‌است. اما، اینکه انتظار داشته‌ باشیم دانشجویی که در این رشته فارغ‌التحصیل می‌شود، کارآفرین شود، اشتباه است.»

زندحسامی (1400) در ادامه می‌گوید: «یکی از نکاتی که دانشجویان کارآفرینی باید توجه کنند، این است که دانشجو نباید فکر کند وقتی در این رشته تحصیل می‌کند، حتما کارآفرین می‌شود و نباید چنین تصوری نسبت به دانشگاه داشته باشد. ما در دانشگاه، دانشجو را با این مفاهیم آشنا می‌کنیم تا در فضای نوآورانه کار کنند. نیاز داریم که در رشته‌های کارآفرینی آدم‌های متخصص فعالیت کنند و تجربه‌های خوب و مناسب برای فعالیت دانشجویان را به آن‌ها منتقل کنند. اگر می‌خواهیم در عرصه کارآفرینی متخصص تربیت کنیم، باید استادان در این عرصه به‌سمت تخصصی‌ فعالیت کردن حرکت کنند.»

نقد و بررسی: هرچند اظهارات حسام زندحسامی در خصوص تأثیر دانشگاه‌ها در «ترویج فرهنگ کارآفرینی» واقع‌بینانه است، اما گزاره‌ پایانی ایشان مبنی بر اینکه «انتظار کارآفرین شدن از دانشجو، اشتباه است»، نیاز به تبیین دقیق‌تر و علمی دارد تا منجر به سوءبرداشت نشود. اگر این گزاره بدون مرزبندی علمی مطرح شود، ناخواسته به یک «نگاه تقلیل‌گرایانه» دامن می‌زند که ارزش وجودی این رشته را زیر سؤال می‌برد. همان‌طور که پیش‌تر تبیین شد، هدف آموزش کارآفرینی صرفاً «تربیت کارآفرین مستقل» نیست؛ بلکه کارکردهای دیگر آن در دانشگاه، توسعه‌ نگرش، بینش و رفتار کارآفرینانه‌ است. غفلت از «کارآفرینی سازمانی» و «کارآفرینی دولتی» نیز که یکی از بزرگ‌ترین نیازهای امروز بدنه دولت و صنعت است و همچنین نادیده گرفتن نقش دانش‌آموختگان در سطوح راهبردی نظیر سیاست‌گذاری و توسعه زیست‌بوم کارآفرینی، ناشی از همین نگاه محدود است. در واقع، اگر بپذیریم که آموزش کارآفرینی قرار نیست منجر به «عمل کارآفرینانه‌» (در هر سطحی) شود، عملاً پویایی و رسالت «توانمندسازی» دانشگاه را نفی کرده‌ایم. بنابراین، به‌جای بیان ناامیدکننده‌ «اشتباه بودن یک انتظار»، بهتر است بر «تنوع‌بخشی به انتظارات از خروجی‌های این رشته» تأکید شود تا دانشجو بداند که کارآفرینی، پیش از آنکه یک «تابلوی شغلی» باشد، یک «سبک زندگی و تفکر» برای حل مسائل پیچیده در هر جایگاهی است.

نتیجه‌گیری و بررسی تناقض‌ها: دیدگاه‌های حسام زندحسامی نشان‌دهنده چندین «تناقض ساختاری و محتوایی» عمیق است که یک «بن‌بست نظری و عملی» ایجاد می‌کند.

الف- تناقض در «آموزش‌پذیری» (دوگانگی تخصص در امر غیرقابل‌آموزش):

  • ادعای اول: ایشان صراحتاً می‌گوید: «کارآفرینی را نمی‌توان آموزش داد.»
  • ادعای دوم (در همان متن): ایشان تأکید دارد که «نیاز داریم در رشته‌های کارآفرینی آدم‌های متخصص فعالیت کنند… تا متخصص تربیت کنیم.»

تحلیل تناقض: اگر کارآفرینی اصالتاً «آموزش‌ناپذیر» است، پس «تربیت متخصص» در این حوزه چه معنایی دارد؟ متخصص چه چیزی؟ اگر چیزی قابل انتقال و تدریس نیست، تربیت متخصص برای آن، با یک دوگانگی بنیادین روبه‌روست؛ نمی‌توان مدعی شد که یک حوزه علمی وجود دارد که هم‌زمان هم «تخصص‌محور» است و هم «آموزش‌ناپذیر».

ب- تناقض در «مرجعیت و مشروعیت» (بن‌بست نظریه و عمل):

  • ادعای اول: ایشان اساتید نظری‌محور را نقد می‌کند که «درک درستی ندارند چون در این عرصه کار نکرده‌اند.» (صلاحیت ندارد، چون تجربه عملی ندارد).
  • ادعای دوم: ایشان گلایه می‌کند که دانشجویان تحصیل‌کرده کارآفرینی، خود او را به رسمیت نمی‌شناسند «چون درس این رشته را نخوانده است.» (صلاحیت ندارد، چون تحصیلات دانشگاهی این رشته را ندارد).

تحلیل تناقض: این رویکرد نشان می‌دهد که عدم توجه و تبیین دقیق مرزهای دانش در یک حوزه‌ میان‌رشته‌ای، می‌تواند ناخواسته به تضعیف جایگاه «نهاد آموزش» منجر شود. طرز فکر، بیان و دیدگاه حسام زندحسامی عملاً فضایی را ترسیم کرده است که در آن «خلأ صلاحیت» حاکم است (یعنی هیچ‌کس صلاحیت ندارد). وی با مطرح کردن دو معیار متفاوت (تجربه عملی برای اساتید و مدرک تحصیلی کارآفرینی)، عملاً دایره‌ای را ایجاد کرده که اکثر اساتید کارآفرینی داخل آن قرار نمی‌گیرند؛ این مسئله ناشی از عدم توجه به ابعاد سه‌گانه آموزش کارآفرینی (دانش، مهارت و نگرش) است که پیش‌تر بیان شد. باید توجه داشت حتی افرادی که در مقاطع مختلف کارشناسی ارشد و دکتری رشته کارآفرینی تحصیل کرده‌اند، همگی تجربه کارآفرینی ندارند و بعضاً از رشته‌های متفاوتی به این مقاطع ورود پیدا کرده‌اند. نگاه زندحسامی به حوزه‌ آموزش، یک «بن‌بست مرجعیت و مشروعیت» ایجاد می‌کند. منظور از «مرجعیت»، تکیه‌گاه علمی و صاحب‌نظر بودن است. «بن‌بست مرجعیت» نیز یعنی حسام زندحسامی در دیدگاه و بیان خود شرایطی را ترسیم کرده که بیشتر افراد نمی‌توانند به‌عنوان «صاحب‌نظر» یا «مرجع» شناخته شوند. از یک سو بعضی از مدرسان دانشگاه به‌دلیل نداشتن تجربه اجرایی، مرجعیتشان زیر سؤال می‌رود و از سوی دیگر مدرسانی که تجربه اجرا دارند، به‌دلیل نداشتن تحصیلات کارآفرینی، توسط دانشجویان به‌عنوان مرجع پذیرفته نمی‌شوند. در نتیجه، هیچ «نقطه اتکایی» برای دانشجو باقی نمی‌ماند تا به آن اعتماد کند. از سوی دیگر، «مشروعیت» یا همان حق اظهارنظر و تدریس نیز سلب می‌شود.مشروعیت یعنی اینکه «آیا شما حق داری در این جایگاه باشی یا خیر؟». وقتی ایشان اساتید نظری را فاقد درک کارآفرینی می‌داند، مشروعیت آن‌ها را سلب می‌کند؛ از طرفی وقتی دانشجویان وی را به‌رسمیت نمی‌شناسند، مشروعیت او را سلب کرده‌اند. در نتیجه، در این نگاه، عملاً نهاد آموزش (دانشگاه) مشروعیت و اعتبار خود را از دست می‌دهد؛ چرا که طبق این منطق، صلاحیت و ترکیب ایده‌آلی وجود ندارد.  در واقع، حسام زندحسامی به‌جای «پل زدن» بین نظر و عمل، یک «دیوار» بین آن‌ها کشیده است. نتیجه‌ نگرش او ایجاد یک «بن‌بست» است؛ یعنی راهی برای رسیدن به یک مدرس ایده‌آل باقی نمی‌ماند.

ج- تناقض در «تعریف موفقیت دانشگاه» (موفقیت صوری در برابر شکست عملکردی):

  • ادعای اول: ایشان می‌گوید که دانشگاه در عرصه ترویج «بسیار موفق» عمل کرده و واژه کارآفرینی «وایرال» شده است.
  • ادعای دوم: ایشان می‌گوید که «اشتباه است انتظار داشته باشیم دانشجوی این رشته کارآفرین شود.»

تحلیل تناقض: آیا وظیفه دانشگاه، صرفاً «وایرال کردن» یک واژه است؟ اگر خروجی نهایی یک دانشکده (کارآفرین شدن دانشجو)، انتظاری «اشتباه» تلقی شود، پس آن «موفقیت» که ایشان از آن نام می‌برد، صوری است. موفقیت واقعی یک رشته تحصیلی در «کارکرد» آن است، نه در «معروف شدن نام آن». این مثل آن است که بگوییم دانشکده پزشکی در «وایرال کردن نام سلامت» موفق بوده، اما نباید انتظار داشت از آن «پزشک» و «پرستار» بیرون بیاید!

د- تناقض در تعریف نقش دانشجو (دستیار در برابر متخصص):

  • ادعای اول: ایشان معتقد است دانشجویان باید مفاهیم را یاد بگیرند تا «کارشناس شوند و به کمک یک کارآفرین بیایند (نقش تبعی و دستیار).»
  • ادعای دوم: ایشان در جای دیگر می‌گوید باید اساتید تخصصی فعالیت کنند تا «متخصص تربیت کنیم (نقش مستقل و حرفه‌ای).»

تحلیل تناقض: با توجه به توضیح ایشان در ادعای اول، میان «کارشناس همراه» و «متخصص کارآفرینی» تفاوت ماهوی وجود دارد. نوسان میان «تربیت کارمند برای کارآفرینان» و «تربیت متخصص کارآفرینی»، نشان‌دهنده ابهام در هدف‌گذاری آموزشی ایشان است. در حالی که دستیار و کمک‌دهنده نقش پشتیبان برای پیشبرد اهداف کارآفرینان را دارد، یک متخصص توانایی کارآفرینی، رهبری، نوآوری و تصمیم‌گیری مستقل را داراست. به بیان دقیق‌تر، اگر هدف، تربیت «متخصص کارآفرینی» باشد، انتظار می‌رود دانشجو بتواند خود فرصت‌ها را کشف یا خلق نماید، ایده‌های کارآفرینانه‌ را پرورش داده، ریسک‌ها را مدیریت و کسب‌وکار خود را راه‌اندازی کند و یا رهبری یک سازمان را بر عهده بگیرد. اما، اگر هدف، تربیت «کارشناس» به معنای «دستیار کارآفرینان» باشد، آموزش کارآفرینی به مهارت‌های تقلیل‌گرایانه‌ای نظیر تحلیل بازار یا تدوین مدل و طرح کسب‌وکار برای دیگران محدود می‌شود.

جمع‌بندی تناقض‌ها: این تناقض‌ها نشان‌دهنده یک دیدگاه فاقد «نظریه واحد و منسجم» درباره آموزش کارآفرینی است؛ به این معنا که این رویکرد:

  1. دچار پراکندگی در معیارهای ارزیابی است: او یک‌جا «تجربه» را ملاک قرار می‌دهد و جای دیگر به نقل از دانشجویان بحث «مدرک تحصیلی» را پیش می‌کشد و از هر دو مورد گلایه می‌کند. از آنجا که زندحسامی برای سنجش «صلاحیت» خط‌کش ثابتی ندارد، بر اساس مصاحبه‌اش با روزنامه فرهیختگان، این‌گونه برداشت می‌شود که او نه پاسخ منطقی برای اقناع دانشجویان دارد و نه برای نظام آموزشی کارآفرینی راهکاری ارائه می‌دهد.
  2. فاقد چارچوب مفهومی است: یک نظریه منسجم در آموزش کارآفرینی، باید تکلیف خود را با نسبت میان «علم» و «عمل» روشن کند. وقتی کسی نتواند این دو را با هم پیوند دهد و یکی را علیه دیگری به‌کار بگیرد، یعنی هنوز به یک مدل ذهنی یکپارچه نرسیده است که در آن جایگاه هر دو ساحت (نظریه و عمل) به‌درستی تعریف شده باشد.
  3. خروجی منطقی و ثابتی ندارد: نظریه واحد یعنی اگر ورودی‌های مشخصی به آن بدهیم، به نتایج پیش‌بینی‌پذیر برسیم. در دیدگاه ایشان به‌دلیل فقدان نظریه واحد، بحث‌ها دچار آشفتگی است. این یعنی نگاه مذکور به بن‌بست رسیده و نمی‌تواند یک «راهکار» یا «مدل جایگزین» ارائه دهد. در واقع، معیارهای سنجش صلاحیت در کلام ایشان فاقد یک چارچوب نظری استوار برای تبیین نسبت میان «علم» و «تجربه زیسته» است. به بیان دیگر، سخنان وی بیشتر شبیه به «گفته‌های پراکنده و واکنشی» است تا یک «دکترین یا نظریه علمی» که بتوان بر اساس آن نظام آموزشی را اصلاح یا نقد کرد. او در ذهن خود به یک جمع‌بندی واحد نرسیده و دانشجو را میان «طرفداری از علم»، «طرفداری از تخصص» و «طرفداری از عمل» سرگردان می‌گذارد.

راهکار: یکی از راهکارهای بنیادین برای شفاف‌سازی نقش‌ها و خروج از چالش‌هایی که در دیدگاه و سخنان حسام زندحسامی وجود دارد، بازطراحی و توسعه گرایش‌های تخصصی در رشته کارآفرینی است تا مرز میان حوزه‌های «پژوهشی»، «مشاوره‌ای» و «اجرایی» به‌درستی تبیین گردد. علاوه‌ بر بازطراحی گرایش‌ها، باید تأکید شود که «خروجی و انتظار» از هر گرایش متفاوت است. به‌طور مثال:

  • از گرایش پژوهشی، انتظار تولید نظریه و مدل‌های بومی می‌رود؛
  • از گرایش مشاوره‌ای، انتظار ابزارسازی و حل مسئله برای کسب‌وکارها می‌رود؛
  • از گرایش اجرایی، انتظار خلق یا توسعه‌ یک کسب‌وکار واقعی (استارت‌آپ) می‌رود.

چند نکته مهم درباره این راهکار به شرح زیر است:

الف- البته این راهکار زمانی کامل می‌شود که پذیرش دانشجوی کارآفرینی بر اساس استعداد باشد. یعنی دانشجو باید بر اساس «ظرفیت، مهارت، علاقه و توانمندی» انتخاب کند که می‌خواهد یک «نظریه‌پرداز کارآفرینی» باشد یا یک «کارآفرین اجرایی». هرچند این انتخاب دانشجو، باید با فرایندهای سنجش و هدایت هدفمند توسط یک خرد جمعی و تیمی متشکل از متخصصان همراه باشد. این یعنی پذیرش در رشته کارآفرینی نباید صرفاً بر اساس یک رتبه کنکور عمومی باشد و نباید به یک مصاحبه تخصصی صرف اکتفا کرد؛ بلکه باید یک فرایند «استعدادیابی» نیز در کار باشد تا فرد در جایگاه متناسب با استعداد و تجربیات خود قرار گیرد.

ب- اگر گرایش‌ها تفکیک شوند، معیار ارزیابی اساتید هم باید تغییر کند. نمی‌توان از استاد گرایش «اجرایی» فقط مقاله علمی خواست و از استاد گرایش «پژوهشی» انتظار داشت که حتماً کارخانه‌دار یا صاحب کسب‌وکار باشد. با این تفکیک عملاً همان «دیواری» را که زندحسامی بین علم و عمل کشیده بود، به یک «تقسیم کار تخصصی» تبدیل می‌شود که هر دو ساحت را برای کارآفرینی محترم می‌شمارد.

ج- در نهایت، این راهکار به دانشجو اجازه می‌دهد تا بداند در هر کلاس، به‌دنبال کسب کدام ضلع از مثلث «دانش، مهارت یا نگرش» است. همچنین، تکلیف رشته را روشن می‌کند (با تفکیک گرایش‌ها)، تکلیف دانشجو را روشن می‌کند (با پذیرش بر اساس استعداد) و  تکلیف استاد را روشن می‌کند (با تغییر معیار ارزیابی). این توجه به سه‌گانه (رشته، دانشجو، استاد)، تمام ارکان یک نظام آموزشی را پوشش می‌دهد.

در ادامه نیز به بررسی بعضی از نکات مطروحه توسط تیمور رحمانی (1403) پرداخته شده است:

تیمور رحمانی (1403) عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران در پایگاه خبری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران در یادداشتی با عنوان «نظام تخصیص منابع علیه کارآفرینی» به نکات مهمی مانند تأثیر نهادهای اقتصادی و اجتماعی بر رفتار کارآفرینان و همچنین تأثیر اقتصاد کلان بر این رفتارها اشاره دارد، اما در عین حال، وی به‌طور تلویحی و در مواردی با تصریح بر «موهبت بودن» کارآفرینی، عملاً کارآیی آموزش‌های دانشگاهی کارآفرینی را زیر سؤال می‌برد که جای نقد دارد. علاوه بر این، در این تحلیل به نقش فرصت‌ها و کارآفرینی‌های خرد و محلی در اقتصاد توجه کافی نشده و کارآفرینی بیشتر محدود به کارآفرینان بزرگ در نظر گرفته شده است. این موضوع نشان می‌دهد که هنوز نیاز به بحث و تحلیل بیشتر در مورد مفهوم کارآفرینی در ایران وجود دارد. نکته اصلی این است که معمولاً هر تحلیل‌گر با دیدگاه و چارچوب ذهنی خود پدیده‌ها را بررسی و تفسیر می‌کند. البته تنوع در تحلیل‌ها می‌تواند به درک بهتر پدیده‌ها کمک کند. به‌طور مثال، ممکن است نکاتی مطرح شوند که در ابتدا به آن‌ها توجه زیادی نشده باشد، زیرا جزو فرضیات بدیهی تلقی شده‌اند؛ اما با گذر زمان و با توجه به تحلیل‌های جدید، پژوهشگران و تحلیل‌گران توجه بیشتری به آن‌ها پیدا خواهند کرد. در نهایت، این نوع تحلیل‌ها به غنای تفکر علمی در حوزه کارآفرینی کمک می‌کند و توجه به جزئیات را افزایش می‌دهد.

چالش «موهبت‌انگاری» در کارآفرینی: رحمانی (1403) بیان می‌کند که«متوجه باشیم، کارآفرینی یک موهبت الهی کمیاب است که نمی‌توانیم آن را ایجاد کنیم؛ فقط می‌توانیم زمینه ظهور و بروز آن را فراهم کنیم یا مانع ظهور و بروز آن شویم. بسیار مهم است توجه داشته باشیم که کارآفرینی با نسخه‌پیچی دستگاه سیاست‌گذاری ایجاد نمی‌شود، بلکه دستگاه سیاست‌گذاری فقط می‌تواند راه را برای آن باز کند یا مانع آن شود. به‌عبارت دیگر، نظام سیاست‌گذاری فقط می‌تواند اسباب بهره‌مندی از این نعمت کمیاب خداوند یا اسباب هدررفت آن شود.»

نقد و بررسی 1: این بخش از تحلیل تیمور رحمانی به‌طور مستقیم به ذاتی بودن کارآفرینی و موهبتی بودن آن اشاره دارد که برخلاف بسیاری از مطالعات علمی است. تحقیقاتی مانند برنامه‌های آموزشی (مانند کَب) نشان داده‌اند که توانمندی‌های کارآفرینانه‌ افراد می‌تواند از طریق آموزش افزایش یابد. علاوه بر این، بسیاری از کارآفرینان موفق نتیجه تجربه و یادگیری مداوم هستند، نه صرفاً استعداد ذاتی. کسانی که در رشته کارآفرینی تحصیل می‌کنند می‌توانند در زمینه‌های مختلفی چون آموزش، مشاوره، پژوهش نیز فعالیت کنند. اگرچه ادعای رحمانی مبنی بر تعداد اندک کارآفرینان بزرگ ممکن است درست باشد، اما این موضوع دلیل نمی‌شود که از آموزش و کارآفرینی‌های خرد و محلی غافل شویم؛ زیرا کسب‌وکارهای کوچک و متوسط نقشی حیاتی در اقتصاد کشورها دارند.

نقد و بررسی 2: رحمانی با «موهبت» نامیدن کارآفرینی، عملاً نقش «تلاش نظام‌مند» و «آموزش و یادگیری» را نادیده گرفته و سیاست‌گذاری را به امری منفعلانه (صرفاً تماشای بروز نوابغ) تبدیل می‌کند. اگر کارآفرینی صرفاً یک موهبت الهی غیرقابل خلق باشد، هرگونه شکست در سیاست‌های توسعه‌ای را می‌توان به «کمبود نوابغ» نسبت داد، نه به «ضعف در نظام آموزش و بستر‌سازی». این رویکرد، پویایی یادگیری اجتماعی را نادیده گرفته و با تقلیل دادن کارآفرینی به یک پدیده بیولوژیک یا تقدیرگرایانه، فرصت توانمندسازی بدنه اقتصادی جامعه (افراد مستعد اما غیر‌نابغه) را از بین می‌برد. اگر کارآفرینی صرفاً یک موهبت الهی باشد، پس سرمایه‌گذاری سنگین کشورهای توسعه‌یافته بر روی نهادهای پشتیبان مانند مراکز رشد، شتاب‌دهنده‌ها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر، عبث و بیهوده خواهد بود. البته اگر در کشوری به‌دلایل مختلف این نهادها ناکارآمد باشند، خود بحث دیگری است.

چالش رویکرد «نخبه‌گرایانه» در تبیین کارآفرینی: رحمانی می‌گوید که«گرچه تصور رایج بر این است که با مهیا شدن شرایط، کارآفرینی گسترش می‌یابد و گاهی اوقات هم تصور می‌شود در دانشگاه می‌توان رشته کارآفرینی ایجاد کرد و کارآفرینی را آموزش داد و به تعداد کارآفرینان افزود، اما واقعیت آن است که دقیقاً مانند آنچه در مورد نوابغ دانش و نوابغ فوتبال به‌عنوان مثال اشاره کردم، در مورد کارآفرینی نیز تعداد قلیلی نابغه کارآفرینی در کره خاکی و بنابراین در کشور ما وجود دارد و تعداد افراد دارای استعداد و نبوغ کارآفرینی بسیار اندک است. گرچه کسانی که توانایی انجام یک فعالیت اقتصادی و کسب سود را دارند، ماهیتاً نوعی کارآفرین هستند (همان‌طور که خیلی از بازیکنان معمولی هم فوتبالیست هستند)، اما نابغه‌های کارآفرینی که توان شکل دادن کسب‌وکارهای بزرگ و تحول در شیوه تولید کالاها و خدمات یا نوع کالاها و خدمات یا کیفیت کالاها و خدمات یا شناسایی بازار و فرصت‌های کسب سود را دارند، تعداد قلیلی هستند و معمولاً نظام آموزشی و تحصیلات آکادمیک نیست که توان کارآفرینی در آن‌ها ایجاد می‌کند، بلکه نبوغ و استعداد ویژه آن‌هاست که شکل‌دهنده کارآفرینی آن‌هاست. به بیان ساده تعداد کارآفرینان بزرگ، بسیار محدود است و هیچ راهی غیر از قدردانی از این نعمت محدود و کمیاب برای بهره‌مند شدن جامعه از وجود آن‌ها نیست. کافی است بستر کارآفرینی فراهم باشد تا آن‌ها نبوغ کارآفرینی‌شان بروز و ظهور داشته باشد. از این رو، هیچ‌وقت انتظار نداریم در جایی مانند کره‌شمالی نوابغ دارای قدرت کارآفرینی به کارآفرین تبدیل شوند، چون اساساً مسیر کارآفرینی مسدود است؛ دقیقاً مانند زمانی که اجازه بازی فوتبال داده نشود و طبیعی است در آن شرایط انتظار فوتبالیست شدن یک فرد دارای استعداد فوتبال را نداریم. ممکن است تصور شود این نوعی ادعای غیرعادی محسوب می‌شود، اما علاوه‌ بر وجود پشتوانه تجربی برای این ادعا، تحقیقات علمی در حوزه رشد اقتصادی راجع به آن وجود دارد.»

رحمانی در ادامه بیان می‌کند که «گرچه همواره در علم اقتصاد نشانه‌هایی از این موضوع وجود داشته است که کارآفرینان تعدادشان قلیل است و رشد و شکوفایی اقتصادی محصول بسترسازی بروز و ظهور توان کارآفرینی آن‌هاست، اما به‌طور مشخص با مطالعه تأثیرگذار (بامول[20]، 1990) این موضوع وارد ادبیات علم اقتصاد در حوزه رشد اقتصادی شد. به‌دنبال طرح موضوع توسط بامول، این مورفی[21]، شلایفر[22] و ویشنی[23] (مورفی و همکاران، 1991) بودند که ایده مطرح شده توسط بامول را بسط داده و کار تجربی بر روی آن انجام دادند. همچنین، مطالعه عجم‌اوغلو[24] (1995) که دلالت‌های این مدل را برای رشد بلندمدت تشریح کرد، از جمله مطالعات مهم در این حوزه هستند. از این رو، آنچه راجع به کارآفرینی و نقش آن بیان می‌شود، از ادبیات علم اقتصاد گرفته شده است و فقط من آن را به بی‌ثباتی اقتصاد کلان ربط داده‌ام.»

نقد و بررسی 1: تک‌بعدی نگاه کردن به آموزش کارآفرینی که قبلاً نیز بیان شد، در دیدگاه تیمور رحمانی نیز دیده می‌شود. عدم توجه وی به تمامی کارکردها، ابعاد و ساحت‌های آموزش کارآفرینی، مانند نگرش، رفتار، بینش و تفکر کارآفرینانه، یا مواردی مانند کارآفرینی سازمانی، کارآفرینی دولتی، کارآفرینی جمعی و رهبری کارآفرینانه، نخستین نقد به سخنان اوست. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که برخی منتقدان آموزش کارآفرینی از آن غافل می‌مانند و تصور می‌کنند خروجی آموزش کارآفرینی صرفاً «استارت‌آپ» است؛ در حالی که آموزش کارآفرینی می‌تواند به توسعه قابلیت‌های کارآفرینانه در سازمان‌های موجود، بخش دولتی و سایر عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی نیز کمک کند.

نقد و بررسی 2: اگر کارآفرینی را صرفاً یک «موهبت الهی کمیاب» بدانیم، عملاً به سیاست‌گذار اجازه داده‌ایم که در برابر ناکارآمدی‌های آموزشی و اقتصادی پاسخگو نباشد. هدف آموزش کارآفرینی در دانشگاه‌ها لزوماً ایجاد فعالیت اقتصادی یا راه‌اندازی کسب‌وکار نیست؛ بلکه می‌تواند از طریق توسعه دانش، مهارت‌ها، شایستگی‌ها و نگرش‌های کارآفرینانه، توانایی افراد را در شناسایی و ارزیابی فرصت‌ها، تصمیم‌گیری و اقدام در شرایط عدم‌قطعیت و ایجاد ارزش تقویت کند و در صورت راه‌اندازی کسب‌وکار نیز، به کاهش برخی ریسک‌های قابل مدیریت و افزایش ظرفیت بقا و تداوم فعالیت آن کمک کند. حتی اگر با عینک رحمانی ببینیم و بپذیریم کارآفرینی یک موهبت است، آموزش می‌تواند به آن کارآفرین «بالقوه» بیاموزد که چگونه تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرد و از برخی شکست‌های قابل پیشگیری اجتناب کند. بنابراین، سیاست‌گذاری آموزشی، اسباب «بهره‌وری» این ظرفیت را فراهم می‌کند، نه فقط تماشای آن.

نقد و بررسی 3: تحلیل رحمانی به‌طور خاص بر تعداد اندک کارآفرینان بزرگ تأکید دارد و این دیدگاه را می‌توان از منظر نقش محیط، نهادها و یادگیری در شکل‌گیری و توسعه فعالیت‌های کارآفرینانه مورد نقد قرار داد. بسترسازی مناسب، ایجاد نهادهای حمایتی و فراهم کردن فرصت‌های یادگیری و توسعه می‌تواند زمینه ظهور و رشد کارآفرینان در سطوح مختلف را فراهم کند. به‌ویژه آنکه کارآفرینی را نمی‌توان صرفاً به استعدادهای نادر و ذاتی محدود کرد و بخشی از دانش، مهارت‌ها و شایستگی‌های کارآفرینانه را می‌توان از طریق یادگیری و تجربه توسعه داد.

نقد و بررسی 4: هرچند مقایسه فوتبال با کارآفرینی، قیاس مناسبی نیست، اما رحمانی از مثال نوابغ فوتبال استفاده می‌کند تا آموزش‌ناپذیری کارآفرینی را اثبات کند. اما نکته‌ مغفول اینجاست که حتی برترین نوابغ فوتبال (مانند مسی یا رونالدو) نیز بدون حضور در آکادمی‌های فوتبال، استفاده از مربیان حرفه‌ای، آموزش‌ تکنیک‌های پایه در دوران کودکی و نوجوانی، تمرینات مستمر و فشرده و یادگیری تاکتیک‌های علمی و عملی، احتمالاً نمی‌توانستند ظرفیت خود را تا سطح ستاره‌های جهانی توسعه دهند. تفاوت «استعداد بالقوه» و «تخصص صیقل‌خورده» دقیقاً همان نقطه‌ای است که آموزش بر آن تمرکز دارد. اما، علم کارآفرینی قرار نیست «نابغه» خلق کند، بلکه قرار است مهارت‌ها، دانش، شایستگی‌ها و نگرش‌های کارآفرینانه را در افراد توسعه دهد. همچنین، باید توجه داشت که بازیکنان با سطوح مختلف توانمندی، از بازیکنان معمولی‌تر تا ستارگانی مانند علی دایی، مارادونا، مسی و رونالدو، در دنیای فوتبال وجود دارند و همین مجموعه متنوع از بازیکنان است که فوتبال حرفه‌ای، لیگ‌های مختلف و ساختار گسترده این ورزش را شکل داده است. بنابراین، آیا باید آکادمی‌های فوتبال را با این پیش‌فرض که تنها چند ستاره بزرگ وجود دارند و آن هم ذاتی است، تعطیل کنیم؟ یا دیگر کسی به‌دنبال فوتبال نرود؟ قطعاً نه. بلکه این بازیکنان می‌توانند به‌عنوان الگو و انگیزه برای دیگران عمل کنند. به همین شکل، در دنیای کارآفرینی نیز استعدادهای مختلف و توانمندی‌های متنوع می‌توانند در سطوح مختلف شکوفا شوند، نه فقط از طریق نبوغ نادر، بلکه با پرورش و حمایت مناسب.

از این منظر، می‌توان تحلیل رحمانی با تمرکز مفرط بر «نوابغ» را نوعی تقلیل‌گرایی نخبه‌گرایانه دانست. همچنین، از مطالعات بامول (1990) می‌توان استنباط کرد که ساختارهای نهادی، قوانین، مقررات و نظام پاداش‌ها در جهت‌دهی فعالیت کارآفرینانه به‌سوی فعالیت‌های مولد، غیرمولد یا مخرب نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. بنابراین، یک فرد دارای ظرفیت کارآفرینانه می‌تواند، تحت تأثیر شرایط و مشوق‌های نهادی، به فعالیت‌های مولد یا فعالیت‌های رانت‌جویانه سوق پیدا کند. البته، تأکید بر «کمیاب بودن» نباید باعث غفلت از این شود که آموزش و سیاست‌گذاری می‌توانند در جهت‌دهی ظرفیت‌های کارآفرینانه افراد به‌سوی فعالیت‌های مولد نقش داشته باشند. نادیده گرفتن نقش آموزش نیز می‌تواند به معنای کم‌توجهی به توسعه دانش، مهارت‌ها و شایستگی‌های موردنیاز برای جهت‌دهی فعالیت کارآفرینانه باشد.

نقد و بررسی 5: هرچند کارآفرینان کمیاب و برجسته (مانند استیو جابز، ایلان ماسک یا بیل گیتس) می‌توانند نقش قابل‌توجهی در ایجاد تغییرات و تحولات اقتصادی ایفا کنند، با این حال، در این زمینه، توجه به این نکته ضروری است که کارآفرینی و نوآوری به شکل‌های مختلف می‌تواند در سطح وسیعی از افراد جامعه رخ دهد و تمام افراد کارآفرین به شکل مشابهی عمل نمی‌کنند. از این رو، کارآفرینی در سطح عمومی نیز می‌تواند آثار قابل‌توجهی بر فعالیت‌های اقتصادی داشته باشد. بعضی از افراد (مانند ایلان ماسک) شاید در زمره چهره‌های بسیار برجسته اقتصادی قرار گیرند، اما بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی توسط طیف گسترده‌ای از کارآفرینان و بنگاه‌ها شکل می‌گیرد که می‌توانند از طریق آموزش و تجربه، قابلیت‌های لازم برای ایجاد ارزش را توسعه دهند. از این رو، آموزش و بسترسازی مناسب می‌تواند به توسعه قابلیت‌های کارآفرینانه افراد و افزایش ظرفیت عملکرد و موفقیت آنان کمک کند. نظام آموزشی باید به‌طور ویژه توانمندی‌های لازم برای کارآفرینی را در طیف گسترده‌ای از افراد جامعه تقویت کند، نه فقط برای کارآفرینان بزرگ. در اینجا باید به دو نکته اساسی توجه داشت:

  1. کارآفرینی را نمی‌توان صرفاً به یک استعداد ذاتی تقلیل داد، بلکه فرایندی است که بخشی از دانش، مهارت‌ها و شایستگی‌های موردنیاز آن از طریق یادگیری و تجربه قابل توسعه است و می‌تواند از طریق آموزش‌های مناسب، تجربه‌های عملی و قرار گرفتن در محیط‌های مناسب پرورش یابد. اگرچه ممکن است برخی ویژگی‌های شخصیتی مانند ریسک‌پذیری، خلاقیت و شجاعت در کارآفرینان موفق برجسته باشد، برخی از این ویژگی‌ها و رفتارها نیز می‌توانند تا حدی از طریق آموزش، تجربه و محیط تقویت شوند. اگر کارآفرینی صرفاً موهبتی الهی و غیرقابل تغییر بود، نرخ و الگوهای فعالیت کارآفرینانه در کشورهای مختلف و در طول زمان نباید تحت تأثیر تغییرات قوانین، سیاست‌ها و نظام‌های آموزشی قرار می‌گرفت؛ در حالی که شواهد تجربی نشان می‌دهند که نرخ و الگوهای فعالیت کارآفرینانه در کشورها و در طول زمان تحت تأثیر عوامل نهادی، اقتصادی و آموزشی تغییر می‌کنند.
  2. کارآفرینی ممکن است در سطح وسیعی رخ دهد و سیاست‌گذاری‌ها نباید صرفاً محدود به کارآفرینان بزرگ و خاص باشد. آموزش باعث می‌شود کارآفرینی از انحصار نوابغ خارج شده و به یک توانمندی عمومی تبدیل شود. به بیان دیگر، آموزش می‌تواند زمینه توسعه قابلیت‌های کارآفرینانه را در طیف گسترده‌تری از افراد فراهم کند و به شکل‌گیری کارآفرینی به‌عنوان یک توانمندی قابل توسعه در سطح جامعه کمک کند.

البته علاوه‌بر شرایط آموزشی و اقتصادی، فرهنگ جامعه نیز باید از نوآوری، ریسک‌پذیری، و پذیرش شکست‌های احتمالی حمایت کند تا استعدادهای کارآفرینان یا ظرفیت‌های کارآفرینانه افراد در مسیر توسعه اقتصادی به شکوفایی برسد.

نقد و بررسی 6: رحمانی فقط به «نوابغ تحول‌آفرین» (کارآفرینی فرصت‌گرا) تمرکز دارد. در صورتی که بخشی از فعالیت‌های اقتصادی در ایران و جهان در قالب کارآفرینی ناشی از ضرورت (به‌دلیل نبود شغل یا نیاز معیشتی) و در قالب کسب‌کارهای خرد، کوچک و متوسط شکل می‌گیرد. این افراد لزوماً «نابغه» به آن معنای مدنظر رحمانی نیستند، اما در تولید و اشتغال نقش قابل‌توجهی دارند. نادیده گرفتن این بخش در تحلیل‌های کلان می‌تواند موجب شود سیاست‌های لازم عمدتاً برای گروه محدودی از کارآفرینان بزرگ و بنگاه‌های با رشد بالا طراحی شود. 

نقد و بررسی 7: رحمانی عمدتاً بر کارآفرینی نوآورانه و تحول‌آفرین با تأکید شومپیتری تمرکز دارد. کارآفرینی تقلیدی نیز می‌تواند با یادگیری و الگوبرداری از نوآوری‌ها و الگوهای موفق، در انتشار و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و در نتیجه رشد اقتصادی نقش داشته باشد. نادیده گرفتن این طیف وسیع می‌تواند به معنای کم‌توجهی به یکی از عوامل مؤثر بر اشتغال و توسعه اقتصادی در سطح جامعه باشد.

نقد و بررسی نهایی: چالش نگاه انحصارگرا

الف- با نقد و بررسی‌های انجام‌شده در قسمت پیشین، می‌توان دریافت که دیدگاه‌های هر دو مدرس دانشگاه (حسام زندحسامی و تیمور رحمانی)، هر یک از منظری متفاوت، می‌توانند به تضعیف جایگاه آموزش کارآفرینی در شکل‌دهی و توسعه قابلیت‌های کارآفرینانه منجر شوند؛ رحمانی با نگاهی «الهیاتی-ذاتی» (موهبت الهی) و زندحسامی با نگاهی «ساختاری-تخصصی». در نهایت، هر دو دیدگاه، از منظر مورد بحث، پاسخ روشنی درباره نقش و کارکرد آموزش کارآفرینی در توسعه قابلیت‌های کارآفرینانه ارائه نمی‌کنند و ممکن است دانشجو و مخاطب را در میان این دیدگاه‌ها با ابهام مواجه سازند. در واقع، رحمانی با «ذاتی‌انگاری» و زندحسامی با «تخصصی‌انگاری صرف»، از دو مسیر متفاوت، می‌توانند به تصویری منتهی شوند که در آن کارآفرینی عمدتاً در اختیار گروهی خاص و برخوردار از ویژگی‌ها یا تخصص‌های ویژه قرار می‌گیرد. این نوع نگاه، چه منشأ الهیاتی داشته باشد و چه منشأ ساختاری، می‌تواند کارآفرینی را از یک «سواد عمومی و ضرورت ملی» به امری نسبتاً تخصصی و دور از دسترس برای بخش گسترده‌ای از جامعه تبدیل کند و از این منظر، زمینه کاهش انگیزه برخی از جوانان و افراد تحصیل‌کرده برای ورود به عرصه کارآفرینی را فراهم سازد.  

ب- کارآفرینی در ایران، با وجود شکل‌گیری برخی زیرساخت‌ها و مؤلفه‌های نهادسازی علمی، همچنان نیازمند نهادسازی علمی منسجم‌تر و قاعده‌مندتر است تا از غلبه و اسارت در روایت‌های شخصی و نگاه‌های تقلیل‌گرایانه رها شود؛ چرا که تداوم این دیدگاه‌ها می‌تواند به چالش‌هایی در حوزه آموزش، عملکرد و مدیریت منتهی گردد. چنین رویکردهایی حتی می‌توانند فرایند ارزیابی مسئولان و تیم‌های مصاحبه‌کننده را در تشخیص صلاحیت علمی و عملی متقاضیان جذب هیئت علمی در حوزه کارآفرینی، با چالش‌ها و خطاهای راهبردی مواجه ‌سازند. زمانی که مرجعیت علمی این حوزه میان «تجربه‌گرایی صرف» و «ذاتی‌انگاری» سرگردان بماند، ارزیابی شایستگی‌های علمی و حرفه‌ای متخصصان این حوزه با دشواری مواجه می‌شود و در نهایت، می‌تواند بر مسیر بلوغ و هویت‌یافتگی حوزه کارآفرینی در کشور اثر منفی بگذارد. در واقع، یک برداشت نظری نادرست در فرایند ارزیابی می‌تواند به تصمیمی نامناسب در زمینه سرمایه انسانی دانشگاهی منجر شود. کارآفرینی در ایران، در کنار توجه به بستر اقتصادی، نیازمند بازنگری در نگرش برخی از مدرسان و سیاست‌گذاران این حوزه است تا از بن‌بست «آموزش‌ناپذیری» خارج شود. در این رویکرد، نهادسازی علمی به‌عنوان راهکاری برای کاهش «شخصی‌نگری» مطرح می‌شود؛ یعنی سامان‌دهی آموزش و توسعه کارآفرینی در قالب یک «نظام علمی» و کاهش وابستگی آن به «استعداد ذاتی یا شرایط تصادفی»، به‌گونه‌ای که دانش و روش‌های آموزشی آن قابلیت توسعه، انتقال و بازتولید داشته باشند. نهادسازی علمی یعنی:  

  • استانداردسازی: به‌جای اینکه سلیقه شخصی یک مصاحبه‌گر ملاک باشد، «شاخص‌های شایستگی» تدوین شود؛ یعنی مشخص باشد، برای مثال، برای تدریس «کارآفرینی فناورانه»، چه ترکیبی از دانش نظری، مهارت‌ها و سابقه اجرایی موردنیاز است.
  • ایجاد چارچوب علمی مشترک: یعنی پذیرش این موضوع که کارآفرینی یک «حوزه علمی» است که اصول، فنون و ملاحظات حرفه‌ای خاص خود را دارد؛ نه صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات و روایت‌های موفقیت کارآفرینان یا فرمول‌های انتزاعی اقتصاددانان.
  • قاعده‌مندی در جذب و ارتقا: نهادسازی علمی مستلزم آن است که فرایند جذب و ارتقای افراد بر اساس معیارهای مشخص و مرتبط با تخصص و شایستگی‌های آنان انجام شود؛ به‌گونه‌ای که پژوهشگران حوزه کارآفرینی و متخصصان حرفه‌ای توسعه کسب‌وکار بتوانند جایگاه‌های علمی و حرفه‌ای متناسب با تخصص و شایستگی‌های خود داشته باشند و هیچ‌یک صرفاً به‌دلیل نداشتن ویژگی‌های دیگری، از ارزیابی و فرصت‌های حرفه‌ای محروم نشوند.

ج- همچنین رحمانی و زندحسامی، هر دو، در تحلیل خود عمدتاً کارآفرینی را در چارچوب «شغل» یا «کسب‌وکار» مورد توجه قرار می‌دهند، در حالی که می‌توان گفت در دنیای امروز، کارآفرینی علاوه بر یک فعالیت اقتصادی، می‌تواند به‌عنوان یک «حوزه علمی» و نوعی «سواد بنیادین» مورد توجه قرار گیرد. این تغییر نگرش نشان می‌دهد که کارآفرینی فراتر از یک مهارت تجربی صرف، از مفاهیم، اصول، روش‌ها و چارچوب‌های نظری برخوردار است که می‌توان آن‌ها را آموزش داد و توسعه بخشید. همان‌طور که رسالت دانشکده‌های حقوق یا فیزیک، لزوماً تربیت کاتوزیان‌ها یا انیشتین‌ها نیست، بلکه انتقال و توسعه دانش و سواد حقوقی یا فیزیکی برای اداره و پیشرفت جامعه را نیز دنبال می‌کند، آموزش کارآفرینی نیز در پی تبدیل همگان به بیل گیتس نیست. هدف اصلی می‌تواند گسترش «سواد کارآفرینی» در سطح جامعه باشد تا از یک سو، به کاهش برخی از عوامل مؤثر بر شکست فعالیت‌های اقتصادی کمک کند و از سوی دیگر، با بهره‌گیری از بینش، نگرش، تفکر و رفتار کارآفرینانه، افراد بتوانند مسائل و فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی را بهتر شناسایی و تحلیل کنند و برای مواجهه با آن‌ها راه‌حل‌های مناسب‌تری بیابند. از این منظر، کارآفرینی صرفاً ابزاری برای پول درآوردن و کسب ثروت نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان رویکردی برای شناخت و حل مسئله و ایجاد ارزش در عرصه‌های مختلف زندگی اقتصادی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.

منابع

زندحسامی، حسام. (۱۴۰۰، ۱۳ بهمن). تشکیل تیم کشوری کارآفرینی برای تغییر سرفصل‌های دروس این رشته در دانشگاه آزاد اسلامی. فرهیختگان (کلیک کنید).

رحمانی، تیمور. (۱۴۰۳، ۵ آذر). نظام تخصیص منابع علیه کارآفرینی. پایگاه خبری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران (کلیک کنید).

مقیمی، سیدمحمد و احمدپور داریانی، محمود. (۱۳۸۷). آموزش کارآفرینی در کسب‌و‌کارهای کوچک و متوسط ایران: نیازها و راهکارها. فصلنامه علمی پژوهشی توسعه کارآفرینی، ۱(۱)، ۴۴۵-۲۰۵.

مانیو و همکاران. (۱۳۸۸). راهنمای مربی (مریم فتاح‌زاده و عطیه فلاح‌شهیدی، مترجمان). مؤسسه کار و تأمین اجتماعی.

برینجر، بروس.‌ر و ر.دوین ایرلند (1400)، کارآفرینی راه‌اندازی موفقیت آمیز یک کسب‌وکار، مترجمان: محمود احمدپور داریانی، آصف کریمی و زاهده ابرقوی‌زاده، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

Garavan, Thomas & O’Cinneide, Barra (1994). Entrepreneurship Education and Training Programmes:A Review and valuation (Part 2). Journal of European Industrial Training, Vol. 18 No. 11, pp. 13-21.

Etzkowitz, H. (2003). Research groups as ‘quasi-firms’: The invention of the entrepreneurial university. Research Policy, 32(1), 109–121.

Strampe, S. A., & Rambe, P. (2024). Soft skills on entrepreneurial readiness behaviours: Evidence from university students. The Southern African Journal of Entrepreneurship and Small Business Management, 16(1).

Suguna, M., Sreenivasan, A., Ravi, L., Devarajan, M., Suresh, M., Almazyad, A. S., Xiong, G., Ali, I., & Mohamed, A. W. (2024). Entrepreneurial education and its role in fostering sustainable communities. Scientific Reports, 14, Article 7588.

Fayolle, A., Gailly, B., & Lassas-Clerc, N. (2006). Assessing the impact of entrepreneurship education programmes: A new methodology. Journal of European Industrial Training, 30(9), 701–720.

European Commission. (2015). EU Skills Panorama 2014: Analytical Highlight – Focus on Entrepreneurial skills. Cedefop.

European Commission. (2016). Science, research and innovation performance of the EU: A contribution to the Open Innovation, Open Science, Open to the World agenda (Report No. KI-04-15-512-EN-N). Publications Office of the European Union.

European Commission. (2016, November 22). A new initiative for startups to start and scale up in Europe. European Commission.

Lv, Y., Chen, Y., Sha, Y., Wang, J., An, L., Chen, T., Huang, X., Huang, Y., & Huang, L. (2021). How entrepreneurship education at universities influences entrepreneurial intention: Mediating effect based on entrepreneurial competence. Frontiers in Psychology, 12, 655868. 

Tittel, A., & Terzidis, O. (2020). Entrepreneurial competences revised: developing a consolidated and categorized list of entrepreneurial competences. Entrepreneurship Education, 3, 1–35.

Souitaris, V., Zerbinati, S., & Al-Laham, A. (2007).Do entrepreneurship programmes raise entrepreneurial intention of science and engineering students? The effect of learning, inspiration and resources. Journal of Business Venturing, 22(4), 566–591.

Vanevenhoven, J. (2013). Advances and challenges in entrepreneurship education. Journal of Small Business Management, 51(3), 466–470.

Huang, Y., Yuan, Y., Sun, W., & Li, P. (2025). From classroom to workplace: How entrepreneurship education influences university students’ employability. Humanities and Social Sciences Communications, 12, Article 1108.

Hong, M., Lee, C.-H., & Xiang, Y. (2020). Entrepreneurship education and students’ entrepreneurial intention in higher education. Education Sciences, 10(9), 257.

Ye, Z. M., & Kang, K. W. (2025). The effect of entrepreneurship and entrepreneurial self-efficacy on entrepreneurial intention: The mediating effect of entrepreneurial attitude and the moderating effect of entrepreneurship education. Preprints.

Kuratko, D. F. (2005). The emergence of entrepreneurship education: Development, trends, and challenges. Journal of Business Venturing, 29(5), 571-576.

Bernat, T. (2022). Entrepreneurship – the need for interdisciplinary research. Revista CEA, 8(16), e2262. Instituto Tecnológico Metropolitano.

Boutillier, S., & Uzunidis, D. (2016). The Entrepreneur: The Economic Function of Free Enterprise. ISTE Ltd.

Babson College. (n.d.). Entrepreneurial leadership at Babson. More

Babson College. (n.d.). Entrepreneurial leadership at Babson. More

Babson College. (n.d.). Arthur M. Blank School for Entrepreneurial Leadership. More

Nicolaou, N., Shane, S. (2009). Can genetic factors influence the likelihood of engaging in entrepreneurial activity? Journal of Business Venturing, v. 24, n. 1, 1-22.

Baumol, W. J. (1990). Entrepreneurship: Productive, unproductive, and destructive. Journal of Political Economy, 98(5), 893–921.

Murphy, K. M., Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1991). The allocation of talent: Implications for growth. The Quarterly Journal of Economics, 106(2), 503–530.

Acemoglu, D. (1995). Reward structures and the allocation of talent. European Economic Review, 39(1), 17–33.


[1] Garavan & O’Cinneide

[2] Etzkowitz

[3] Strampe & Rambe

[4] Suguna et al.

[5] Fayolle et al.

[6] European Commission

[7] Lv et al.

[8] Tittel & Terzidis

[9] Souitaris et al.

[10] Vanevenhoven

[11] Huang et al.

[12] Hong et al.

[13] Ye & Kang

[14] Kuratko

[15] Bernat

[16] Barringer & Ireland

[17] Boutillier & Uzunidis

[18] Babson College

[19] Nicolaou & Shane

[20] Baumol

[21] Murphy

[22] Shleifer

[23] Vishny

[24] Acemoglu

انتهای پیام/

موسس و مدیرمسئول: دکتر محمدعلی نژادیان

پایگاه خبری موفقیت‌شناسی | هدف ما امیدآفرینی در جامعه و ایجاد حس خوب و مثبت است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا