بریکس، فرصت تازه برای پژوهشگران ایرانی

مدیر امور بین‌الملل بنیاد ملی علم ایران با تشریح جزئیات دو فراخوان تازه بریکس، از آغاز مسیری جدید برای حضور مؤثر پژوهشگران ایرانی در پروژه‌های بزرگ بین‌المللی خبر داد و گفت: این مسیر از طرح‌های پژوهشی چندجانبه تا پروژه‌های کلان و مأموریت‌گرا را در بر می‌گیرد و می‌تواند همکاری علمی ایران با کشورهای عضو بریکس را وارد مرحله‌ای تازه کند.

به گزارش پایگاه خبری موفقیت شناسی، برای اولین بار در برنامه همکاری‌های علمی بریکس، ایران به عنوان عضو اصلی، میزبان دو فراخوان موازی با رویکردهای متفاوت است؛ یکی برای پروژه‌های چندجانبه و دیگری برای طرح‌های کلان و مأموریت‌گرا.

سیدمجتبی حسینی‌نسب مدیر امور بین‌الملل بنیاد ملی علم ایران، درباره جزئیات، تفاوت‌ها و فرصت‌های این دو فراخوان توضیح داد.

سؤال: بنیاد ملی علم ایران در فراخوان‌های جدید بریکس چه نقشی دارد؟

حسینی‌نسب: بنیاد ملی علم ایران به‌عنوان نماینده کارگروه تأمین مالی برنامه علم، فناوری و نوآوری بریکس از طرف جمهوری اسلامی ایران است و نمایندگی برنامه علم، فناوری و نوآوری بریکس با مرکز همکاری‌های تحول و پیشرفت ریاست جمهوری است. بنیاد ملی علم ایران دو برنامه دارد: یکی فراخوان علمی-پژوهشی متداول (Regular) برای پروژه‌های تحقیقاتی و دیگری فراخوان پرچم‌دار (Flagship) برای طرح‌های علمی راهبردی و بزرگ‌مقیاس.

هدف اصلی، تقویت همکاری علمی میان کشورهای عضو بریکس و بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشگران ایرانی در سطح بین‌المللی است. این همکاری با مشارکت سازمان‌های علمی معتبر از جمله شورای ملی توسعه علمی و فناوری برزیل (CNPq)، وزارت علوم و فناوری چین (MOST)، بنیاد ملی علوم طبیعی چین (NSFC)، سازمان تأمین مالی علم، فناوری و نوآوری مصر (STDF)، وزارت علوم و فناوری هند (DST)، وزارت علوم و آموزش عالی روسیه (MSHE) و بنیاد ملی تحقیقات آفریقای جنوبی (NRF) انجام می‌پذیرد و بستری مناسب برای همکاری با برجسته‌ترین اساتید و محققان جهان فراهم می‌آورد.

سؤال: تفاوت اصلی فراخوان متداول و پرچم‌دار چیست؟

حسینی‌نسب: در فراخوان متداول، تمرکز بر طرح‌های میان‌رشته‌ای با مشارکت حداقل سه کشور عضو بریکس است. اما در فراخوان پرچم‌دار، پروژه‌ها باید ماهیت کلان‌تر و مأموریت‌گرا داشته باشند و با مشارکت حداقل چهار کشور عضو، از جمله ایران، تعریف شوند. در این فراخوان، تنها سه طرح منتخب در سطح حوزه‌های تعیین‌شده حمایت خواهند شد. همچنین پروژه‌های پرچمدار باید به گونه‌ای طراحی شوند که خروجی آن‌ها حداقل در سطح آمادگی فناوری مربوط به نمایش نمونه اولیه در محیط عملیاتی باشد؛ یعنی خروجی‌های این پروژه‌ها صرفاً جنبه پژوهشی و آزمایشگاهی ندارند و قابلیت پیاده‌سازی در محیط واقعی را دارا هستند.

سؤال: یعنی پرچمدار برای پروژه‌های بزرگ‌مقیاس و تأثیرگذار طراحی شده، درست است؟

حسینی‌نسب: دقیقاً. پرچمدار به دنبال پروژه‌های تحول‌آفرینی است که بتوانند در سطح علم، فناوری و جامعه تأثیر بنیادین بگذارند. این پروژه‌ها باید ماهیت میان‌رشته‌ای داشته باشند، توسط برجسته‌ترین دانشمندان کشورهای عضو هدایت شوند و به یکپارچگی زنجیره ارزش منجر شوند. پروژه‌های پرچمدار در مقایسه با پروژه‌های معمولی بریکس، بزرگ‌تر و با بودجه بیشتر هستند و تأثیر بزرگی در پیشرفت فناوری، جامعه و علم دارند. این پروژه‌ها همچنین به‌دنبال ایجاد زیرساخت‌های پژوهشی مشترک میان کشورهای بریکس هستند که می‌تواند به‌عنوان یک میراث علمی پایدار برای سال‌های آینده باقی بماند.

اما رگولار بیشتر به دنبال همکاری‌های علمی منسجم با خروجی‌های مشخص مانند مقالات علمی، اختراعات و محصولات دانش‌بنیان است. حداقل ۵۰ درصد از خروجی‌های طرح‌های متداول باید با همکاری پژوهشگران خارجی از کشورهای بریکس انجام شود که نشان‌دهنده عمق تعامل علمی در این فراخوان است.

سؤال: در فراخوان پرچمدار، پروژه‌ها برای پاسخ به چه نوع چالش‌هایی طراحی شده‌اند و این پروژه‌ها چه مسیری را برای رسیدن به «تحولات بنیادین» طی می‌کنند؟

حسینی‌نسب: پروژه‌های پرچمدار برای پاسخ به چالش‌های مشترک و جهانی کشورهای بریکس طراحی شده‌اند؛ چالش‌هایی که حل آن‌ها نیازمند رویکردی مأموریت‌گرا و فراتر از پژوهش‌های معمولی است. تغییرات اقلیمی، مخاطرات طبیعی، سلامت عمومی و توسعه فناوری‌های نوین از جمله این چالش‌ها هستند.

این پروژه‌ها برای دستیابی به تحولات بنیادین، مسیری مشخص را طی می‌کنند. نخست، با تکیه بر میان‌رشته‌ای بودن، دانشمندان را از حوزه‌های مختلف علمی گرد هم می‌آورند تا نگاه جامعی به مسئله داشته باشند، سپس با بهره‌گیری از برجسته‌ترین دانشمندان کشورهای عضو، کیفیت و عمق پژوهش را تضمین می‌کنند. در گام بعدی، با یکپارچه‌سازی زنجیره ارزش، اطمینان حاصل می‌کنند که خروجی‌های پژوهش صرفاً در حد مقاله و آزمایشگاه باقی نمی‌ماند و به فناوری‌های قابل اجرا در جامعه تبدیل می‌شود. نهایتاً با ایجاد زیرساخت‌های پژوهشی مشترک میان کشورها، بستری برای تداوم این همکاری‌ها در سال‌های آینده فراهم می‌کنند.

سه محور کلیدی در این فراخوان تعریف شده است: «زمین دیجیتال» که به پیش‌بینی مخاطرات اقلیمی با تلفیق فیزیک و هوش مصنوعی می‌پردازد؛ «ابزارهای روان‌شناسی – پزشکی مولکولی» که به‌دنبال ارائه ابزارهای عینی و مقیاس‌پذیر برای سنجش سلامت روان و شناختی است؛ و محور آخر «شبکه تلسکوپ هوشمند و داده» که به ایجاد شبکه تلسکوپ‌های نجومی و زیرساخت داده هوشمند برای مطالعه پدیده‌های کیهانی می‌پردازد. جزئیات کامل هر محور در فایل‌های پیوست فراخوان در سایت و سامانه کایپر موجود است.

سؤال: در فراخوان متداول چه حوزه‌هایی تعریف شده است؟

حسینی‌نسب: شش حوزه اصلی با زیرشاخه‌های مشخص پیش‌بینی شده است که هر کدام به یکی از چالش‌های اساسی کشورهای بریکس پاسخ می‌دهند: منابع آب، رایانش پیشرفته و هوش مصنوعی، انرژی، سلامت و زیست‌فناوری، غذا، و علوم مواد. این حوزه‌ها به‌گونه‌ای انتخاب شده‌اند که هم به نیازهای روز پاسخ دهند و هم ظرفیت همکاری میان کشورهای عضو را تقویت کنند.

سؤال: چه کسانی می‌توانند در این فراخوان‌ها شرکت کنند؟

حسینی‌نسب: اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی که در سوابق خود حداقل یک طرح تحقیقاتی با پیشرفت ۱۰۰درصد ، یا یک طرح دکتری/پسادکتری با پیشرفت ۱۰۰ درصد در بنیاد ملی علم ایران داشته باشند، مجاز به شرکت هستند. این شرط برای هر دو فراخوان الزامی است و پژوهشگران باید پیش از هر اقدامی، شرایط عمومی فراخوان و ویژگی‌های واجدین شرایط را با دقت مطالعه کنند.

سؤال: پژوهشگران ایرانی معمولاً با چه چالش‌هایی در این مسیر مواجه می‌شوند و بنیاد برای رفع آن‌ها چه تمهیداتی اندیشیده است؟

حسینی‌نسب: بزرگترین چالش، یافتن همکاران بین‌المللی واجد شرایط از کشورهای بریکس است. توصیه ما این است که پژوهشگران از شبکه‌های علمی موجود، همایش‌های بین‌المللی و پایگاه‌های داده بریکس برای شناسایی همکاران استفاده کنند. همچنین بنیاد ملی علم ایران از طریق واحد بین‌الملل، آماده ارائه راهنمایی و تسهیل ارتباطات علمی است. نکته مهم دیگر، تکمیل دقیق فرم‌های مختلف است که با مطالعه کامل شیوه‌نامه‌ها قابل مدیریت است.

سؤال: میزان حمایت مالی در این دو فراخوان چگونه است؟

حسینی‌نسب: در فراخوان متداول، سقف حمایت برای هر طرح ۴۰ میلیارد ریال و برای مدت حداکثر سه سال است. در فراخوان پرچم‌دار، این رقم برای هر طرح به ۳۰۰ میلیارد ریال، معادل حدود ۲۰۰ هزار دلار آمریکا، می‌رسد و برای مدت حداقل سه سال با امکان تمدید دو سال دیگر (جمعاً حداکثر پنج سال) در نظر گرفته شده است. پرداخت حمایت مالی متناسب با پیشرفت پروژه و در چارچوب ضوابط بنیاد انجام می‌شود. بدیهی است مبلغ نهایی تخصیص‌یافته به هر طرح مصوب، براساس نظر کمیته‌های ارزیابی و ضوابط فراخوان تعیین شده و لزوماً معادل سقف ذکر شده نخواهد بود.

سؤال: زمان‌بندی این فراخوان‌ها چگونه است؟

حسینی‌نسب: آغاز دریافت پروپوزال در هر دو فراخوان از ۱۷ فروردین ماه امسال بوده است. مهلت ارسال به دبیرخانه بریکستا ۴ تیر ۱۴۰۵ و مهلت نهایی ارسال به بنیاد ملی علم ایران نیز تا ۱۰ تیر ۱۴۰۵ خواهد بود. نتایج نهایی نیز در آبان و آذر ۱۴۰۵ اعلام می‌شود، عقد قراردادها در آذر و دی همان سال انجام می‌گیرد و آغاز پروژه‌ها برای سه‌ماهه آخر ۱۴۰۵ پیش‌بینی شده است.

سؤال: پژوهشگران برای ثبت‌نام و ارسال طرح باید چه کنند؟

حسینی‌نسب: پژوهشگران جهت ثبت‌نام به سامانه کایپر به نشانی rtms.insf.org مراجعه می‌کنند. همچنین هماهنگ‌کننده طرح موظف است فرم درخواست مشترک (JAF) را از طریق سیستم مدیریت درخواست برنامه چارچوب STI کشورهای بریکس (BRICS AMS) به نشانی ams.rfbr.ru/BRICS به دبیرخانه ارسال کند. فرم JAF باید به زبان انگلیسی تکمیل شود و پس از ارسال، شماره ثبت اختصاصی به‌عنوان مدرک رسمی ثبت درخواست تلقی می‌شود.

سؤال: ارزیابی پروژه‌ها چگونه انجام می‌شود و چه معیارهایی اهمیت دارد؟

حسینی‌نسب: ارزیابی در دو سطح ملی و بین‌المللی انجام می‌شود. هر سازمان تأمین‌کننده ملی، پروپوزال‌های کشور خود را براساس معیارهایی مانند کیفیت علمی و نوآوری، تخصص و مکمل‌بودن تیم‌ها، تأثیرات مورد انتظار علمی، فناوری، اقتصادی و اجتماعی، مدیریت پروژه و امکان‌پذیری، تناسب بودجه و تعهدات، فرصت برای محققان جوان و تشویق مشارکت بخش خصوصی ارزیابی می‌کند. سپس نتایج ارزیابی در کارگروه تأمین مالی علم، فناوری و نوآوری بریکس (BRICS STI Funding Working Group) که ایران نیز عضو آن است، مطرح می‌شود و با در نظر گرفتن توازن جغرافیایی و توزیع موضوعی، پروژه‌های نهایی انتخاب می‌شوند.

یکی از معیارهای کلیدی در ارزیابی، پایداری پروژه است؛ یعنی میزان پتانسیل پروژه برای تداوم بلندمدت و فعالیت‌های پیگیری پس از پایان دوره تأمین مالی. همچنین ادغام افقی یا عمودی زنجیره ارزش و امکان‌پذیری فنی راه‌حل‌های سیستمی با پتانسیل رشد بلندمدت از دیگر معیارهای مهم ارزیابی به شمار می‌رود.

سؤال: آیا برنامه خاصی برای توانمندسازی نیروی انسانی در این فراخوان‌ها پیش‌بینی شده است؟

حسینی‌نسب : بله. در فراخوان پرچمدار، برگزاری دوره‌های آموزشی هماهنگ برای آموزش دانشجویان، دانشمندان و پیش‌بینی‌کنندگان عملیاتی با مدل‌ها و تکنیک‌های جدید توسعه‌یافته در پروژه پیش‌بینی شده است. این امر به ارتقای ظرفیت‌های انسانی کشورها در توسعه و بهره‌برداری از ابزارهای پیشرفته کمک می‌کند. همچنین این پروژه‌ها فرصت‌های ارزشمندی برای محققان جوان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی فراهم می‌آورند تا در یک بستر بین‌المللی با برجسته‌ترین دانشمندان جهان همکاری کنند.

سؤال: با توجه به حضور ایران در بریکس، این فراخوان‌ها چه مزیت‌های رقابتی برای پژوهشگران ایرانی ایجاد می‌کند؟

حسینی‌نسب: حضور ایران در این فراخوان‌ها، فرصتی بی‌نظیر برای پژوهشگران ایرانی است تا در قالب تیم‌های بین‌المللی با بزرگترین مراکز علمی جهان همکاری کنند. این همکاری می‌تواند به ارتقای کیفی پژوهش‌ها، افزایش تعداد استنادات بین‌المللی، دستیابی به فناوری‌های نوین و ایجاد شبکه‌های علمی پایدار منجر شود. همچنین پژوهشگران ایرانی با شرکت در این پروژه‌ها، سابقه همکاری بین‌المللی موفقی را در کارنامه خود ثبت می‌کنند که می‌تواند زمینه‌ساز حضور مؤثرتر آن‌ها در عرصه‌های علمی جهانی باشد. از سوی دیگر، حل چالش‌های مشترک کشورهای بریکس از جمله تغییرات اقلیمی، کمبود آب، امنیت غذایی و سلامت عمومی، می‌تواند دستاوردهای علمی را مستقیم به بهبود کیفیت زندگی مردم ایران و سایر کشورهای عضو متصل کند.

سؤال: این پروژه‌های کلان چه تأثیری بر زندگی عادی مردم در کشورهای بریکس از جمله ایران خواهند داشت؟

حسینی‌نسب: تأثیرات این پروژه‌ها مستقیم و ملموس است. برای نمونه، پروژه «زمین دیجیتال» می‌تواند هشدارهای زودهنگام سیل و خشکسالی را دقیق‌تر کند و جان و مال مردم را نجات دهد. پروژه «ابزارهای روان‌مولکولی» می‌تواند به تشخیص زودهنگام اختلالات روانی کمک کند و بار سنگین بیماری‌های روانی را بر جامعه کاهش دهد. پروژه «شبکه تلسکوپ هوشمند» نیز هرچند بنیادی‌تر به نظر می‌رسد، اما در بلندمدت به توسعه فناوری‌های نوین مانند ارتباطات، سنجش از دور و هوش مصنوعی منجر می‌شود که در زندگی روزمره کاربرد دارند.

سؤال: اگر پژوهشگران در روند ارسال یا شرایط فراخوان پرسشی داشته باشند، چه مرجعی پاسخگوست؟

حسینی‌نسب: توصیه می‌کنیم ابتدا متن فراخوان و فایل‌های پیوست را با دقت مطالعه کنند. در صورت وجود ابهام، می‌توانند از طریق سامانه کایپر و با ارسال تیکت به واحد بین‌الملل – خانم دکتر مرادحاصلی، پیگیری لازم را انجام دهند. همچنین برای کسب اطلاعات در خصوص قوانین واجدین شرایط یا شرایط حمایت هر کشور، می‌توانند با نقاط تماس ملی که در انتهای شیوه‌نامه‌ها درج شده است، ارتباط برقرار کنند.

جمع‌بندی:

حسینی‌نسب: پژوهشگران توجه کنند که این دو فراخوان، پنجره‌ای به سوی همکاری‌های علمی بین‌المللی است. لذا فرصت را غنیمت شمرده و با مشارکت در این پروژه‌ها، نه‌تنها به پیشرفت علم در کشور کمک کنند، بلکه سابقه همکاری بین‌المللی خود را ارتقا داده و به حل چالش‌های جهانی بپیوندند. بنیاد ملی علم ایران نیز در تمام مراحل از پژوهشگران حمایت خواهد کرد.

انتهای پیام/